Τις τελευταίες εβδομάδες, παρακολουθούμε τον αναβρασμό που έχει προκαλέσει το νέο, επερχόμενο βιβλίο «Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής» της Γ’ Γυμνασίου του συγγραφέα Παύλου Μάραντου. Ενώ ένα τέτοιο εγχειρίδιο θα έπρεπε να αποτελεί οδηγό για τη Δημοκρατία, τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και την Ισότητα, μια προσεκτική ανάγνωση των σελίδων του αποκαλύπτει κάτι βαθύτατα ανησυχητικό: έναν αναχρονιστικό οδηγό στερεοτύπων, έμφυλων διακρίσεων και ξενοφοβίας.

Παρακάτω έχω απομονώσει κάποια από τα προβληματικά αποσπάσματα και τα παραθέτω αυτούσια. (Η ανάλυση σε κάθε ενότητα είναι σαρκαστική και ειρωνική, καθώς ο μόνος τρόπος για να αντιμετωπίσεις τον παραλογισμό αυτών των κειμένων είναι το χιούμορ).

Η ακτινογραφία, λοιπόν, ενός σχολικού εγχειριδίου που αντί να μας δώσει ελπίδα για τις επόμενες γενιές, επιλέγει να τους διδάξει τον φόβο και τις διακρίσεις:

Ενότητα Α: Έμφυλη Βία και «Κακοτοπιές»

ΦταΙει το θΥμα αν δεν πρΟσεχε;

Αχ, τι καλά που ήταν τότε που οι γυναίκες έκαναν τα πάντα και δε διαμαρτυρόντουσαν. Εσείς τώρα οι νέες έχετε ξεχάσει τι θα πει αυτοθυσία και ηρωισμός. Έχετε ξεχάσει, βέβαια, κι ότι ο άντρας είναι πιο δυνατός από σας και πάτε γυρεύοντας που δε μαθαίνετε επιτέλους να τους αποφεύγετε αυτούς τους δύστροπους. 

Ευτυχώς όμως, αυτό το βιβλίο έρχεται να σας υπενθυμίσει ότι ο καλός ο σύζυγος είναι αυτός που ασχολείται με αντρικές δουλειές και η γυναίκα εκείνη που κρατάει το σπίτι.

Έχει πολλή σοφία ακόμη αυτό το βιβλίο. Πάμε παρακάτω αποφεύγοντας τις κακοτοπιές, γιατί ύστερα φταίει ο φονιάς…

Η Μητρότητα, οι Ενοχές και η Κοινωνικοποίηση του Εμβρύου

συντηρητικες θεωριες που φορτωνουν με τυψεις τις γυναικες πριν καν γεννησουν

Αφού ήδη μάθαμε τι πάει να πει “ηρωίδα μάνα”, πάμε τώρα να μιλήσουμε για τη σημασία της μητέρας. Καταρχάς πρέπει να προσέχετε πώς συμπεριφέρεστε κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης, διότι επηρεάζετε την κοινωνικοποίηση του εμβρύου.

Αφού γεννήσετε, θα πρέπει να θηλάσετε διότι το παιδί σας θα έχει λιγότερα προβλήματα υγείας, αλλά somehow θα βγει και πιο πειθαρχημένο.

Μεγαλώνοντας, θα πρέπει να φροντίζετε να καλλιεργείτε το αίσθημα της ενοχής στο παιδί, αν θέλετε να είναι αυτοπειθαρχημένο. (Να μη μείνουμε κι από δουλειά εμείς οι ψυχοθεραπευτές).

Αν τώρα τίποτα από αυτά δεν δουλέψει, θα πρέπει να το τιμωρήσετε. Δυστυχώς, δεν υπάρχουν προτεινόμενοι τρόποι τιμωρίας στο βιβλίο αυτό. (Αυτοσχεδιάστε).

Υ.γ. Ο υπαινιγμός ότι παντρεύεστε αργά και δε γεννάτε πολλά παιδιά, αναφέρεται και σε άλλα σημεία του βιβλίου · θα το δούμε αναλυτικά στις επόμενες ενότητες παρακάτω.

Η ψυχοσύνθεση του κακοποιητή και το victim blaming

Πως το σχολικο βιβλιο μετατρεπει την εγκληματικοτητα σε «χαμηλη αυτοεκτιμηση».

Κάποιες εκπαιδευτικοί επισήμαναν ότι δεν χρησιμοποιούν τέτοια βιβλία και φτιάχνουν τη δική τους ύλη. Το Υπουργείο όμως γνωρίζει ότι το κάνετε αυτό και σας εφιστά την προσοχή: τα δικά σας ιδεολογικά κριτήρια δεν έχουν σημασία, παρακαλείσθε να ακολουθείτε την εκπαιδευτική πολιτική της εκάστοτε κυβέρνησης.

Εδώ το βιβλίο μάς εισάγει στο θέμα της κακοποίησης. Καταρχήν να θυμάστε ότι αφορά τους αδύναμους, αγχώδεις, δειλούς, ντροπαλούς, ανασφαλείς – με λίγα λόγια, «κακομοίρηδες» ανθρώπους. Τέτοιοι άνθρωποι μπορεί να είναι μόνο τα γυναικόπαιδα.

Γενικότερα, αν είσαι θύμα, παρουσιάζεσαι ως ένας αδύναμος χαρακτήρας με χαμηλή αυτοεκτίμηση.

Τα χαρακτηριστικά του θύτη είναι τα SOS του μαθήματος. Ο κακοποιητής μπορεί βασικά να χαρακτηριστεί ως ένας ξεφτιλισμένος άνθρωπος που έχει διάγνωση διαταραχής προσωπικότητας. (ICD-10: F60 ή ICD-11: 6D10 | Δεν απαιτείται γνώση των επιμέρους χαρακτηριστικών τους.)

Είναι ζηλιάρης, ανάγωγος, μοναχικός, ανασφαλής και το κυριότερο: κακός μαθητής. Δεν πήρε αρκετή αγάπη από τους γονείς του και με αυτόν τον τρόπο λύνει τις διαφορές του. (Κάποιες φορές μπορεί να φταίει και η κακιά στιγμή, δεν είναι ξεκάθαρο).

Ο θεσμός της οικογένειας, ο «Pater Familias» και ο ψόγος

Μια βουτια στον κοινωνικο ελεγχο και τις παλιες καλες εποχες της προικας.

Εδώ το βιβλίο μάς μιλάει για τον θεσμό του γάμου και της οικογένειας που σαφώς περνάει κρίση. Μπορεί να νομίζετε ότι η κρίση οφείλεται στις οικονομικές συνθήκες και το βιωτικό επίπεδο στην Ελλάδα.

Η αλήθεια όμως είναι, όπως αναφέρεται και σε άλλα σημεία, ότι παντρεύεστε μεγάλες και κάνετε μόνο 1-2 παιδιά. Θέλετε και αυτονομίες και τέλος πάντων δε σας αρέσουν οι δεσμεύσεις.

Υπάρχει η πυρηνική και η εκτεταμένη οικογένεια. Η εκτεταμένη έχει και αρχηγό (Pater Familias), του οποίου το χέρι φιλούν κάθε πρωί οι γιοι του. (Δεν τα ξέρετε εσείς αυτά, έτσι κάνουν στα χωριά).

Στο ίδιο πλαίσιο, αναφέρονται πιο εξειδικευμένοι τρόποι πειθαρχίας από τους γονείς. Ο κοινωνικός έλεγχος ασκείται κατασταλτικά όταν το άτομο παρεκκλίνει. Με τιμωρία και με ψόγο, βεβαίως βεβαίως, ανάλογα αν το παιδί σου είναι αγόρι ή κορίτσι κι αν είστε χωριάτες ή όχι.

Δεν είμαι σίγουρη να σας πω για τα ανταλλάγματα που δίνουν οι οικογένειες όταν οι σύζυγοι παντρεύονται. Δε διευκρινίζεται στο βιβλίο. (Προίκα το λέγανε παλιά).

Η οικογένεια περιλαμβάνει τους συζύγους και τα παιδιά τους. Α, υπάρχουν και μονογονεϊκές οικογένειες, αλλά για κάποιο λόγο ένας άγαμος άντρας με παιδιά, δεν αποτελεί κάτι τέτοιο.

Κοινωνικές ανισότητες, «κακές παρέες» και το παιδί του αγρότη

οταν το σχολικο βιβλιο αναπαραγει ταξικα στερεοτυπα αντι να τα καταπολεμα.

Σε αυτή την ενότητα το βιβλίο μάς μιλάει για την κοινωνικοποίηση. Αρχικά να πούμε ότι είμαστε όλοι άνισοι από τη γέννησή μας και κατατασσόμαστε κοινωνικά ανάλογα με το τι μας έχει προικίσει η φύση.

Επίσης, ανάλογα με την κοινωνική μας θέση διαμορφώνονται και οι φιλοδοξίες μας. Αν είσαι σε κατώτερη τάξη, π.χ. αν είσαι παιδί ενός αγρότη, έχεις περιορισμένες δυνατότητες και δεν μπορείς να φανταστείς τον εαυτό σου βουλευτή.

Αυτό το βιβλίο μάς έχει δείξει πολλάκις τι εστί «αδύναμος χαρακτήρας». Δεν είναι μόνο τα θύματα αδύναμοι χαρακτήρες. Αδύναμοι είναι και όσοι δεν βελτιώνουν τον εαυτό τους —μια διαδικασία που θεωρεί εύκολη, διότι «δεν υπάρχει δεν μπορώ, υπάρχει δεν θέλω».

Έτσι, ένας τοξικοεξαρτημένος ντροπιάζει την οικογένειά του και ένας χοντρός απλώς δεν προσπαθεί αρκετά.

Κάποιοι αδύναμοι χαρακτήρες που δεν γνωρίζουν καλά τον εαυτό τους, θα παρασυρθούν από κακές παρέες και θα πέσουν στα ναρκωτικά.

Φεῦ! Ομιλίαι κακαί φθείρουσι ήθη χρηστά.

Προσωπική σημείωση: Μεγάλωσα σε αγροτική κοινωνία, όμως κανένας δεν μας έμαθε ότι έχουμε περιορισμένες δυνατότητες. Βέβαια, εμείς δεν είχαμε αυτό το βιβλίο.

Δεν ξέρω πώς μπορεί να αισθανθεί ένα παιδί της επαρχίας όταν το σχολείο τού λέει: «Εσύ, επειδή δεν ζεις στην πόλη, θα πρέπει να αισθάνεσαι ότι δεν έχεις φιλοδοξίες». Ή ότι στην οικογένειά του υπάρχει ένας «Pater Familias», όπως εξηγείται σε άλλο σημείο.

Ο συγγραφέας, προσπαθώντας (μάλλον) να περιγράψει ένα στερεότυπο, στην ουσία απλά το αναπαράγει. Καταλήγει έτσι να προσβάλλει και να αναπαράγει συντηρητικές αντιλήψεις για το φύλο, την εθνικότητα και την κοινωνική τάξη σε ολόκληρο το βιβλίο.

Σεξουαλική κακοποίηση και «παιδαγωγικές επαφές»

Ασ ανησυχησουμε περισσοτερο για τον «στιγματισμο» του δασκαλου παρα για την προστασια του παιδιου.

Μου φαίνεται ακατανόητο το γιατί να ειπωθεί σε παιδιά 14 ετών ότι η αγάπη του δασκάλου προς τα παιδιά μπορεί να στιγματιστεί. Γιατί να τονιστεί ότι υπάρχουν απαραίτητες παιδαγωγικές επαφές μεταξύ δασκάλου-μαθητή;

Στο θέμα της σεξουαλικής κακοποίησης, το βιβλίο αυτό μετατοπίζει την εστίαση από το θύμα στον θύτη, σε ένα κεφάλαιο που υποτίθεται ότι πρέπει να προστατεύσει το παιδί.

Αντί να επικεντρωθούμε στο πώς να βάλουμε όρια ή στο πώς μπορεί να ζητήσει βοήθεια ένα παιδί, μιλάμε για το πώς να μην παρεξηγηθεί ο δάσκαλος.

Η φράση «δεν χρειάζεται να στιγματιστεί η επαφή» είναι ακριβώς το σημείο όπου οι γκρίζες ζώνες γίνονται ανεκτές. Σκεφτείτε πόσο μπορεί να συγχυστεί ένα παιδί. Για έναν έφηβο 14 ετών, η διάκριση ανάμεσα στην «απαραίτητη παιδαγωγική επαφή» και την «εκμετάλλευση» είναι εξαιρετικά λεπτή.

Οι όροι που χρησιμοποιούν οι παιδόφιλοι για να προσεγγίσουν και να χειραγωγήσουν ένα παιδί (grooming) είναι ακριβώς αυτοί: η “αγάπη”, το “ενδιαφέρον”, ο “έπαινος”.

Λέγοντας στα παιδιά να είναι «προσεκτικά να μην στιγματίσουν την αγάπη του δάσκαλου», το βιβλίο τούς στερεί το βασικότερο όπλο προστασίας: το ένστικτό τους.

Αν ένα παιδί νιώσει άβολα με το άγγιγμα ή την προσέγγιση ενός καθηγητή, πρέπει να μιλήσει αμέσως. Χωρίς να σκέφτεται αν θα «στιγματίσει» τον μεγάλο.

Μετανάστευση, Ισλαμοφοβία και «άναρχες» απειλές

ο φοβοσ για τον ξενο και η διαγραφη τησ ιστοριασ

Μετά την έμφυλη βία και τον διαχωρισμό των ανθρώπων σε «ανώτερους και κατώτερους από τη φύση τους», ο συγγραφέας προσεγγίζει τη μετανάστευση και τη θρησκεία.

Φυσικά, εδώ δεν θα μιλήσουμε για ισότητα, αλληλεγγύη και σεβασμό στον αδύναμο. Έχουμε σοβαρότερες έννοιες να αναλύσουμε, όπως η «άναρχη» μετανάστευση και η «δυσαρέσκειά» μας προς τους μετανάστες.

Αντί οι μαθητές να διδαχθούν για τα αίτια της μετανάστευσης (πολέμοι, φτώχεια, κλιματική αλλαγή) και τις αρχές του διεθνούς δικαίου (άσυλο, ανθρώπινα δικαιώματα), εκπαιδεύονται να βλέπουν τους απελπισμένους ανθρώπους ως “απειλή”.

Σύμφωνα με το βιβλίο, η μετανάστευση απειλεί την ασφάλεια της χώρας μας. Βέβαια, δεν επιτρέπεται πλέον να τη λέμε λαθρομετανάστευση, γι’ αυτό θα τη λέμε άναρχη ή ανοργάνωτη μετανάστευση (νέες ορολογίες του συγγραφέα).

Θα έχετε παρατηρήσει ότι στη χώρα μας δεν υπάρχουν ρατσιστικές διακρίσεις, αλλά μια δυσαρέσκεια για τους μετανάστες. (Θυμάστε τα προβλήματα τότε που μας ήρθαν οι Αλβανοί, ε; Εντάξει, ας κρύψουμε την καθοριστική στήριξη της ελληνικής οικονομίας και την πλέον πλήρη κοινωνική και οικονομική ενσωμάτωσή τους στην Ελλάδα).

Νομίζετε ότι η ένταξη ενός μετανάστη εξαρτάται από τις κρατικές δομές, την εκπαίδευση, την εκμάθηση της γλώσσας και τις ίσες ευκαιρίες; Όχι. Εξαρτάται από το αν πηγαίνει σε εκκλησία ή σε τζαμί. Και από το αν προσφέρει φτηνά εργατικά χέρια.

Κατά βάση, το σοβαρότερο πρόβλημα είναι οι μουσουλμάνοι μετανάστες, που δεν είναι εξαναγκασμένοι να μας έρθουν, αλλά ένα πρωί το αποφάσισαν από μόνοι τους.

Για τους χριστιανούς μετανάστες δεν έχουμε την ίδια δυσαρέσκεια, όπως και για τους πρόσφυγες που όμως είναι ελάχιστοι. (Σύμφωνα με τον ΟΗΕ δεν είναι, αλλά ας το ξεχάσουμε αυτό). Τους υπόλοιπους να τους πάρετε σπίτια σας.

Εδώ κάπου να ξεχάσουμε και ότι —εδώ και πάρα πολλές γενιές— υπάρχουν και Έλληνες μουσουλμάνοι. Πλήρως ενσωματωμένοι εδώ και έναν αιώνα. Λίγο μετά την ενσωμάτωση της Κρήτης και πριν την ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων.

Οι μουσουλμάνοι λοιπόν παρουσιάζονται ως απροσάρμοστοι, αλλά ας παραλείψουμε το γεγονός ότι η «προσαρμογή» είναι μια αμφίδρομη διαδικασία.

Το κερασάκι στην τούρτα

Απο τον Φροϊντ του 1800 μεχρι τους απεργους-«δυναστες» και τον κοινωνικο ελεγχο

Ξεκινάμε με το γεγονός ότι οι πραγματικές ανάγκες του μαθητή φαίνεται πως δεν έχουν καμία σημασία. Ο ρόλος του μαθητή καθορίζεται αποκλειστικά από τις επιταγές και τις προσδοκίες των δασκάλων και των γονιών. Το βιβλίο μάς λέει ότι η κοινωνική ζωή είναι απλώς ένα σύστημα από ρόλους που μας αποδίδονται αναγκαστικά, ανεξάρτητα από τη θέλησή μας. Σου φορτώνουν έναν έτοιμο ρόλο στο πακέτο και οφείλεις να τον παίξεις χωρίς πολλά-πολλά. Κατά τα άλλα, απαιτείται από τον μαθητή να ασκεί τους ρόλους του με «ελευθερία”. Πώς γίνονται και τα δύο μαζί, παραμένει μυστήριο.

Σαν να μην έφτανε αυτό, η παιδεία και ο αθλητισμός παρουσιάζονται ως δραστηριότητες που γίνονται καθαρά για κοινωνική προβολή και άνοδο. Φαντάζομαι ότι εδώ γίνεται μια αποτυχημένη προσπάθεια να αναλυθεί η θεωρία του λειτουργισμού. Το βιβλίο καταλήγει να λέει έμμεσα στα παιδιά ότι πίσω από κάθε όμορφη δραστηριότητα (γράμματα, αθλητισμός) πρέπει να κρύβεται ένα προσωπικό, εγωιστικό συμφέρον.

Στο ίδιο συντηρητικό μοτίβο, ο κοινωνικός αποκλεισμός ορίζεται ως αποτέλεσμα της χαλάρωσης του θεσμού της οικογένειας, όπως είδαμε και παραπάνω, και της παράνομης μετανάστευσης, για την οποία το βιβλίο χρησιμοποιεί συστηματικά την ίδια φοβική οπτική.

Παράλληλα, το κείμενο κατηγορεί (έμμεσα και άμεσα) τους ίδιους τους γονείς. Τονίζει πόσο πολύ φταίνε αν δεν πειθαρχήσουν το παιδί τους, αν δεν το “κοινωνικοποιήσουν” κατάλληλα και πόσοι αποτυχημένοι και ανεύθυνοι μπορούν να γίνουν. Μάλιστα, πολλές φορές (τουλάχιστον 5 σε όλο το βιβλίο) εκφράζεται η πεποίθηση ότι τα πρώτα 5-6 χρόνια του παιδιού θα καθορίσουν μοιρολατρικά το μέλλον του —μια θεωρία του Φρόιντ από τα τέλη του 1800, που η σύγχρονη επιστήμη έχει ξεπεράσει προ πολλού.

Και για το τέλος, γίνεται μια «εξήγηση» για το πώς από απεργός μπορείς να γίνεις δυνάστης της Πολιτείας, κάτι που ομολογώ πως δεν κατάλαβα πολύ καλά, αλλά σίγουρα κλείνει πονηρά το μάτι στον κοινωνικό αυτοματισμό.

Τα παραπάνω αποσπάσματα αποδεικνύουν ότι δεν πρόκειται για μεμονωμένα λάθη, αλλά για μια συνολική, αναχρονιστική και επικίνδυνη φιλοσοφία που στοχοποιεί γυναίκες, αγρότες, μετανάστες και μειονότητες. Αυτό το βιβλίο δεν μορφώνει πολίτες, εκτρέφει στερεότυπα.

Ελπίζω το εκπαιδευτικό σύστημα να ακολουθήσει την κοινωνία κάποια στιγμή.